श्रीशैलम, बौद्ध धर्म आणि छत्रपती शिवाजी!
- प्रा. श्रावण देवरे
भारतविद् (Indologist) कॉम्रेड शरद पाटील यांनी बौद्ध धम्म आणि छत्रपती शिवाजी राजा यांच्या श्रीशैलम पर्वतावरील रहस्यमय अस्तित्वाचे संशोधन केले आहे आणि हे संशोधन ज्या बहुजन व्यक्तीला समजले असेल ती व्यक्ती श्रीशैलम पर्वताला भेट देण्याची इच्छा कधीही दाबू शकत नाही. आपल्या शूर, पराक्रमी, तत्वज्ञानी व क्रांतिकारी महापुरुषांचा इतिहास जाणून घेणे, त्यांच्यापासून प्रेरणा घेणे आणि त्यांच्या संघर्षाची परंपरा चालू ठेवण्याचा प्रयत्न करणे ही मानवी समाजाला मिळालेली एक नैसर्गिक देणगी आहे.
उंच व भव्य तीन पर्वतरांगा ओलांडल्यानंतर, आपल्याला श्रीशैलमची झलक दिसते. गाडी घनदाट जंगलांमधून, कधी खोल दऱ्यांमधून, कधी उंच पर्वतांवरून आणि अतिशय अरुंद रस्त्यावरील अनेक घाटांमधून जात असताना, गाडीतून ‘‘अक्कमहादेवी…..’’ असे लिहिलेला एक लहान लाकडी फलक दिसतो. मला तिथे थांबून महान संत अक्कमहादेवींचे ज्ञान-दर्शन घ्यायची इच्छा होते, परंतु ते शक्य झाले नाही कारण ती एक दिवसाची सहल होती आणि आम्हाला अंधार पडण्यापूर्वी जंगलातून बाहेर पडायचे होते. जर वन विभागाला रात्री जंगलात वन्य प्राण्यांची हालचाल आढळली तर भीतीपोटी ते रात्री रस्ता बंद करण्याची शक्यता असते. अर्थात, ही माहिती ड्रायव्हरने दिलेली.
तेलंगणा राज्याची राजधानी असलेल्या हैदराबाद पासून सहा तासांच्या प्रवासानंतर, आम्ही दुपारी १२ वाजता श्रीशैलम पर्वतावर पोहोचलो. देशात महादेव आणि पार्वतीची एकूण १२ ज्योतिर्लिंगे आहेत. त्यापैकी एक श्रीशैलम पर्वतावरील मल्लिकार्जुन स्वामीचे ज्योतिर्लिंग आहे. येथे पार्वतीला भ्रमरम्भा देवीच्या रूपात पाहीले जाते. त्याच पर्वतावर पाच मिनिटे पुढे चालत गेल्यावर महाराष्ट्राचे राजा छत्रपती शिवाजी यांचे ‘स्फुर्ती केंद्रम’ आणि ‘ध्यानमंदीर’ आहे. पवित्र मानल्या जाणाऱ्या प्रत्येक मोठ्या मंदिरात, विश्वस्त आणि ब्राह्मण पुजारी देव-देवतांच्या नावाने पैसे कमविण्यासाठी विविध युक्त्या वापरतात. येथे श्रीशैलममध्ये वेगवेगळ्या प्रकारचे दर्शन घेण्याच्या नावाने पैसे कमविण्याचा धंदा सुरु आहे. सामान्य दर्शन मोफत आहे. जलद दर्शन घ्यायचे असेल तर त्यासाठी १५० रुपये मोजावे लागतात, अतिशय जलद दर्शनासाठी ३०० रुपये शुल्क आकारले जाते आणि मूर्तीच्या पायांना स्पर्श करून दर्शन घेण्यासाठी ५०० रुपयांचे तिकीट घ्यावे लागते. पहिल्या मुख्य मंदिरात महादेव आणि पार्वतीचे संयुक्त लिंग (पींड) दिसते. याला मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर म्हणतात. त्याच्या शेजारी ब्रह्मरंभा देवी मंदिर आहे. येथे दिलेल्या माहितीनुसार, मल्लिकार्जुन स्वामींना शिव-महादेवाच्या अवतारात पाहिले जाते. तर भ्रमरंभा देवीला पार्वतीच्या रूपात पाहिले जाते. भ्रमरंभा देवीचे मंदिर देशभरातील १८ शक्तीपीठांपैकी एक शक्तीपीठ मानले जाते. असे म्हटले जाते की शिव आणि शक्तीचे पवित्र मिलन याच पर्वतावर झाले होते. तथापि, हे खरे नाही. महादेव आणि पार्वतीचे मिलन दोघांच्या लिंगांना एकत्र समागमाच्या रुपात जोडणाऱ्या पींडात पाहिले जाते. महादेवाच्या मूर्तीची मंदिरे अस्तित्वात आहेत, परंतु पार्वतीचे स्वतंत्र वेगळे मंदिर देशात कुठेही नाही. तथापि, जर श्रीशैलमला पार्वतीचे वेगळे मंदिर अस्तित्वात असेल तर त्याचा इतिहासही वेगळा असू शकतो. तो नेमका कोणता?
या संदर्भात, कॉम्रेड शरद पाटील यांचे संशोधन बरोबर असल्याचे सिद्ध होते. भ्रमरम्भा देवीचे हे मातृसत्ताक गणराज्य सिंधू संस्कृतीच्या दीर्घ काळात स्थापन झाले आहे. मल्लिकार्जुन कोण होते आणि ते तिथे कसे पोहोचले? सातपुडा पर्वत रांगांमध्ये महाराष्ट्र, गुजरात आणि मध्य प्रदेश राज्यांच्या सीमा आहेत. या पर्वतांमधून नर्मदा आणि तापी या दोन मोठ्या व लांब नद्या वाहतात. या पर्वताच्या प्रदेशात आणि दोन्ही नद्यांच्या किनार्यांवर आदिवासींच्या सोबत अहिराणी भाषा बोलणारे साडेतीन जिल्हे आहेत: धुळे, नंदुरबार, जळगाव आणि नाशिकचा अर्धा भाग. अहिराणी बोलणारा काही प्रदेश गुजराथ व मध्य प्रदेशात आहे, तोही पुर्वी कान्हदेशाचाच भाग होता. हा प्रदेश खानदेश किंवा कानदेश म्हणून ओळखला जातो. या अहिराणी भाषीक प्रदेशात अजूनही वर्षातून दोनदा कानबाईचा दहा दिवसांचा उत्सव वर्षातून दोनदा साजरा केला जातो. या सातपुडा पर्वत रांगाममध्ये नर्मदा-तापीच्या खोर्यात कानबाई नावाच्या एका महान स्त्रीने मातृसत्ताक गणराज्य (राष्ट्र-देश) स्थापन केले. या गणराज्याला कानदेश = खानदेश = कान्हदेश असे म्हणतात. या गणराज्याच्या संस्थापक कानबाईला गणराज्ञी म्हटले जाते आणि तिच्या पतीचे नाव कन्हेर (राजा) आहे! त्याचप्रमाणे, भ्रमरंभा देवीचा पती अर्जुन असावा आणि त्याला मल्लिकार्जुन असे संबोधणे हे भ्रमरंभा देवींचे महत्त्व अधोरेखित करते. भ्रमरंभा हे देवीचे खरे नाव आहे की ते नंतर बदलले गेले याबद्दलही शंका आहे. बहुजनांचा क्रांतिकारी इतिहास पुसून टाकण्याच्या नादात ब्राह्मणवादी छावणीने बहुजन महापुरुषांची, महान स्त्रीयांची आणि अगदी गावांची नावे सुद्धा बदललेली आहेत. उदाहरणार्थ, कोल्हापूर गावातील ‘अंबाबाई‘ कधी महालक्ष्मी झाली हे कोणाला कळलेही नाही. त्याचप्रमाणे भ्रमरंभा देवीचे नाव काहीतरी वेगळे असू शकते. (शैलम्बा, शैलजा, शालीनी?) ‘भ्रमरंभा’ म्हणजे काय? रंभा नावाची एक नाचणारी अप्सरा जी भ्रम निर्माण करते, फसवते आणि मोहित करते? भ्रमर व मधमाशींची कहाणी न पटणारी आहे.
पण तरीही, ब्राह्मणवादी शक्ती ‘शैलम्बा’च्या (भ्रमरंभाच्या) मातृसत्ताक समाजाचे अवशेष पूर्णपणे पुसून टाकू शकल्या नाहीत. भ्रमरंभा देवी मंदिरात प्रवेश करताच तुम्हाला जाणवते की स्त्रीसत्ताक गणराज्य सुरू झाले आहे. मंदिराच्या खांबांवर, भिंतींवर आणि दारांवर सर्वत्र स्त्रीयांचे शिल्प कोरलेले आहेत. जवळच असलेल्या एका मोठ्या भिंतीवर आठ ते दहा स्त्रीयाचे चित्र आहेत. त्या भ्रमरंभा देवीच्या मंत्रिमंडळातील मंत्री असाव्यात. मंदिराच्या बाहेर किंवा आत एकाही पुरूषाचे चित्र किंवा पुतळा नाही. महिलांचे चित्र आणि शिल्प सर्वत्र आहेत! ‘पुष्करिणी‘ हा आणखी एक मोठा पुरावा आहे! जोपर्यंत गणराज्य अस्तित्वात होते, तोपर्यंत याच पुष्करणीत स्नान करून राज्ञीचा किंवा राजाचा राज्याभिषेक (राजाभिषेक coronation) होत असे. यावरून असे सिद्ध होते की ‘श्रीशैलम‘ नावाचे एक विशाल गणराज्य या पर्वतावर अस्तित्वात होते. आणि या गणराज्याची स्थापना शैलम्बा (भ्रमरंभा) नावाच्या एका महान स्त्रीने केली होती.’
कॉम्रेड शरद पाटील श्रीशैलमबद्दल लिहितात –
“….. आंध्रातील श्रीशैलम, जे तंत्र (धर्म) चे अखिल भारतीय केंद्र होते, त्याला राजा शिवाजी आणि संभाजी यांच्या काळापर्यंत स्त्रीराज्य म्हटले जात असे आणि दुसऱ्या शतकातील महान (बौद्ध) कवी अश्वघोषापासून महान बौद्ध शास्त्रज्ञ नागार्जुन आणि नंतरचे सर्व महायानी आचार्य त्याचे (श्रीशैलमचे) यात्री होते. …. श्रीशैलम हे योगिनींनी चालवलेले भव्य विद्यापीठ होते. पंडिता योगिनी सौदामिनी अस्पृश्य होती, परंतु ती श्रीशैलम विद्यापीठाची पदव्युत्तर पदवी प्राप्त (Post-Graduate) होती. … स्त्री-गणराज्याची इतकी दीर्घ, अखंड आणि उच्च शिक्षणाची परंपरा इतर कोणत्याही देशाला लाभलेली नाही आणि इतर कोणत्याही देशाने तीला इतकी बदनाम आणि नष्ट केलेली नाही!’
(संदर्भ: शरद पाटील, जात्यंतक क्रांती वा समाजवादी पूर्ती, पृष्ठ २४, जाड ठसा व कंसातील शब्द माझे)
विंटरनिट्झ नावाचा एक संशोधक लिहितो, ‘असंग ते धर्मकीर्तीपर्यंतचे बौद्ध महायान तत्वज्ञानी वज्रयानी होते. … ते सर्व आंध्रातील श्रीशैलम चे नियमित यात्री होते. महान शास्त्रज्ञ आणि बौद्ध तत्वज्ञानी नागार्जुन यांनी श्रीशैलमला बौद्ध धर्माच्या प्रसाराचे केंद्र बनवले होते.
(संदर्भ: शरद पाटील, जात्यंतक क्रांती वा समाजवादी पूर्ती, पृ. ७२, जाड ठसा माझा)
पाचव्या शतकातील वैदिक-ब्राह्मण महाकवी कालिदास यांनी त्यांच्या “मेघदूत” या महाकाव्यात मेघदूतला स्पष्टपणे इशारा दिला आहे की, ‘वाटेत तुला श्रीशैलम पर्वत लागेल. त्या पर्वतावर जाऊ नको. कारण तिथे महान बौद्ध तत्वज्ञानी लांब लांब हातवारे करुन मोठ-मोठ्याने वादविवाद करतात, आणि ब्राह्मणांना निरूत्तर (पराभूत) करतात. म्हणून, श्रीशैलम पर्वताला टाळून पुढे जा!’
श्रीशैलम पर्वतावरील हे शक्तीपीठ केवळ ज्ञानी व बुद्धिजीवींसाठी विद्यापीठ नव्हते तर वैदिक-आर्यब्राह्मण धर्माविरुद्ध बंड करणाऱ्या बंडखोर क्रांतिकारकांसाठी आश्रयस्थान देखील होते. महादेव व पार्वतीचा एकमेव खरा पुत्र कार्तिकेय! सिंधू काळातील हिंदू कॅलेंडरमध्ये कार्तिकेयला “कार्तिक” महिना म्हणून मानाचे स्थान दिले आहे. आर्य-अनार्य युद्धात कार्तिकेय आर्यभटांचा कट्टर शत्रू होता. ज्याप्रमाणे आर्यांचा कट्टर शत्रू असलेल्या बळीराजाला आर्य-ब्राह्मणांनी दक्षिणेकडील पाताळलोकात हद्दपार करण्यात आले होते, त्याचप्रमाणे या कार्तिकेयालाही दक्षिणेकडील पाताळलोकात हद्दपार करण्यात आले होते. बळीराजा आश्रयासाठी केरळ-तामिळनाडूला पोहोचला. तथापि, कार्तिकेय मात्र स्त्री गणराज्य असलेल्या श्रीशैलममध्ये आश्रयाला आला. असे म्हटले जाते की दर महिन्याच्या पौर्णिमेच्या दिवशी पार्वती तिच्या प्रिय पुत्राला भेटण्यासाठी श्रीशैलम पर्वतावर येते.
श्रीशैलम हे अनार्यांच्या (अब्राह्मणी) संस्कृतीचा आणि ज्ञानाच्या सागराचा एक मजबूत किल्ला होता. महाराष्ट्रातील ब्राह्मणांनी छत्रपती शिवाजींना शुद्र घोषित केले आणि त्यांच्या राजाभिषेकाबद्दल गंभीर प्रश्न उपस्थित केले. हे प्रश्न जात-वर्चस्ववादी होते. ब्राह्मणांच्या या गंभीर प्रश्नांची उत्तरे मिळविण्यासाठी छत्रपती शिवाजींनी श्रीशैलमची वाट धरली. छत्रपती शिवाजींनी २४ मार्च १६७७ ते १ एप्रिल १६७७ पर्यंत आठ दिवस श्रीशैलम पर्वतावर घालवलेत. त्यांनी मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिराचे उत्तरेकडील द्वार बांधले. या दरवाज्याला “शिवाजी गोपुरम” म्हणून ओळखले जाते.
श्रीशैलमसाठी “श्री शिवाजी स्मारक समिती” ची स्थापना १९७४ मध्ये छत्रपतींच्या ३०० व्या राज्याभिषेकाच्या वर्षी करण्यात आली. “श्री शिवाजी स्फूर्ती केंद्रम” चे उद्घाटन २३ जून १९८३ रोजी महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री माननीय वसंतदादा पाटील यांच्या हस्ते झाले. या प्रसंगी बाबा पुरंदरे उपस्थित होते. १९९४ मध्ये तत्कालीन राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे (RSS) प्रमुख राजेंद्र सिंह (राजुभैया) यांनी येथील छत्रपती शिवाजीच्या पुतळ्याचे अनावरण केले. २०१८ मध्ये, छत्रपती शिवाजी ज्या ठिकाणी विपश्यना (ध्यान) करत होते त्या ठिकाणी एक ध्यान मंदिर बांधण्यात आले. तामिळनाडू राज्यातील बलीपुरम हे शहर बळीराजाने वसवले आहे. बलीपुरममधील आर्किटेक्ट कॉलेजचे प्राचार्य गणपती स्थापती यांनी शिवाजी स्फूर्ती केंद्रम, ध्यान मंदिर आणि सर्व शिल्पांचा आराखडा (Design) केली.
महाराष्ट्र-मराठा गणराज्याची राज्ञी तुळजा भवानीची प्रेरणा घेऊन आणि आई जिजाऊ यांच्या मार्गदर्शनाखाली स्वराज्य स्थापन करणारे शिवाजी हे मूलतः मातृसत्ताक संस्कृतीचे आदर्श प्रतीक आहेत. म्हणूनच ते श्रीशैलमच्या मातृदेवतेच्या चरणी नतमस्तक झालेत व स्त्रीवादी-अब्राह्मणी शाक्त धर्माची दिक्षा घेऊन अनुयायी बनलेत, यात काहीही आश्चर्य नाही. राजा शिवाजी आयुष्यभर सतत युद्ध मोहिमांमध्ये गुंतलेले असत. त्यांनी कुठेतरी चार-पाच दिवस थांबून विश्रांती घ्यावी, अशी शक्यताच नाही. तथापि, ते श्रीशैलममधील या शक्तीपीठात आठ दिवस राहिलेत. बौद्ध कळापूर्वी, बौद्ध काळादरम्यान आणि बौद्ध काळानंतरही, देशातील बहुतेक तत्वज्ञानी, शास्त्रज्ञ, लेखक आणि राजे-महाराजे येथे अभ्यास करण्यासाठी येत असत. हे शक्तीपीठ एक विद्यापीठ होते, जेथे तत्वज्ञान, विज्ञान, कला आणि साहित्याच्या विविध शाखांमध्ये संशोधन केले जात होते आणि शैक्षणिक अभ्यासक्रम राबविला जात होता. बौद्ध तत्वज्ञानी नागार्जुन यांचा विशेष उल्लेख केला पाहिजे. त्यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ या पर्वतामधून वाहणार्या कृष्णा नदीवर नागार्जुन सागर नावाचा एक मोठं धरण बांधण्यात आलेले आहे. तेथे खोदकाम करतांना सापडलेल्या अवशेषांचे संग्रहालय पाण्यात बांधण्यात आले आहे. या नागार्जुनाचे बौद्ध मूळ लपविण्यासाठीच त्याचे मूळ नाव बदलून मल्लिकार्जुन स्वामी करण्यात आले असावे, अशी शंका घेण्यास जागा आहे. जसा खान्देशच्या कानबाईचा पती राजा कान्हेर तसा शैलम्बा (भ्रमरम्भा) मातेचा मल्लिकार्जुन आहे!
छत्रपती शिवाजींनी (किमान) आठ दिवस श्रीशैलम पर्वतावर घालवलेत आणि शक्तीपीठाच्या विद्यापीठात त्यांनी केलेले ज्ञानार्जन आणि ध्यानार्जन (विपश्यना) त्यांच्या दुसऱ्या राज्याभिषेकात स्पष्टपणे दिसते. श्रीशैलमहून महाराष्ट्रात परतल्यानंतर छत्रपती शिवाजींनी स्वतःचा दुसरा राजाभिषेक केला. हा दुसरा राज्याभिषेक शाक्त धर्माच्या विधींनुसार पार पडला. महाराष्ट्रातील ब्राह्मणांनी छत्रपती शिवाजींचा राज्याभिषेक नाकारला होता, त्यांना शूद्र घोषित केले होते आणि त्यांच्या राजपदावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले होते. छत्रपती शिवाजींनी त्यांचा दुसरा राज्याभिषेक करून ब्राह्मणांच्या सर्व प्रश्नांना जबरदस्त व सडेतोड उत्तर दिले.
छत्रपती शिवाजी स्फुर्ती केंद्राच्या प्रवेशद्वारावर एक लहानसे पुस्तकांचे दुकान आहे. त्यात छत्रपती शिवाजींवरील पुस्तके आहेत. यापैकी बहुतेक पुस्तके तेलुगूमध्ये आहेत. हिंदी आणि इंग्रजीमध्ये फक्त एकच पुस्तक उपलब्ध आहे. केदार महादेवराव फाळके यांनी लिहीलेले “छत्रपती शिवाजी: राज्य ते साम्राज्य” (Chhatrapti Shivaji: Kingdom to Empire) हे पुस्तक ८०० रुपयांना उपलब्ध आहे. ३६२ पानांच्या या पुस्तकात छत्रपती शिवाजींचा संपूर्ण इतिहास फक्त ५३ पानांमध्ये आटोपण्यात आला आहे. “शिवाजी २४ मार्च (१६७७) रोजी श्रीशैलमला आले आणि मल्लिकार्जुन स्वामींचे दर्शन घेतले” या एकाच वाक्यात शिवाजी महाराजांच्या श्रीशैलमला भेटीचा इतिहास संपतो! (पृष्ठ ४९). पुस्तकात स्फुर्ती केंद्रात ध्यानस्थ बसलेल्या शिवाजी महाराजांचा आणि त्यांच्या मागे दिसणाऱ्या शैलम्बा (भ्रमरंभा) देवीचा काहीही उल्लेख नाही. पुस्तकाच्या संदर्भ यादीत जवळजवळ सर्व सुप्रसिद्ध संशोधक लेखकांच्या नावाची व त्यांच्या पुस्तकांची यादी आहे. तथापि, २०२१ मध्ये प्रकाशित झालेल्या या पुस्तकात प्राच्यविद्यापंडित कॉम्रेड शरद पाटील यांचा किंवा त्यांच्या ग्रंथांचा काहीही उल्लेख नाही. इतिहासकार आर. सी. ढेरे यांनी छत्रपती शिवाजींना कर्नाटकातील “गवळी” (दूध व्यापारी) असल्याचे संशोधन केलेले आहे. ढेरे यांचे नाव संदर्भ यादीत आहे परंतु त्यांच्या ‘या’ ग्रंथाचा व ‘गवळी’ संदर्भाचा कुठेही उल्लेख नाही. प्र. न. देशपांडे यांनी त्यांच्या एका लेखात छत्रपती शिवाजींच्या “दुसऱ्या राज्याभिषेकाचा” उल्लेख केला आहे. देशपांडे यांचे नाव संदर्भ यादीत आहे, परंतु शाक्त धर्मानुसार संपन्न झालेल्या शिवाजी महाराजांच्या दुसऱ्या राज्याभिषेकाचा कुठेही उल्लेख नाही.
कोणीही व्यक्ती केवळ दर्शनासाठी आठ दिवस एकाच मंदिरात राहत नाही. सामान्य लोकही एकाच दिवसात दर्शन घेतल्यानंतर घरी परत येतात. छत्रपती शिवाजींनी आठ दिवस श्रीशैलम पर्वतावर घालवले. त्या आठ दिवसांचा काही तपशील असेल की नाही? सिंधू संस्कृतीच्या काळापासून छत्रपती शिवाजी-संभाजींच्या काळापर्यंत अखिल भारतात गजबजत असलेल्या या शक्तीपीठावर ब्राह्मणविरोधी धर्म, पंथ आणि अ-ब्राह्मणी संस्कृतींचे संदर्भ आणि पुरावे नष्ट करण्यात आले आहेत. शैलम्बा (भ्रमरांभा) मातेच्या गणराज्याचे कोणतेही अवशेष शिल्लक राहू नयेत यासाठी येथील ब्राह्मणांनी कोणतीही कसर सोडलेली नाही. तथापि, आपल्या बहुजन महापुरुषांनीही ती शोधण्यात आणि तिचे अस्तित्व सिद्ध करण्यात कोणतीही कसर सोडली नाही. आपणही या महापुरुषांचा व महान स्त्रीयांचा वारसा पुढे नेला पाहिजे आणि म्हणूनच मी हा लेखन प्रपंच करीत आहे!
धन्यवाद! जयजोती, जयभीम. सत्य कि जय हो!
-प्रोफे. श्रावण देवरे,
ओबीसी राजकीय आघाडी,
संपर्क: ८१ ७७ ८६ १२ ५६
ईमेल: obcparty@gmail.com
दिनांक: भेट २१ फेब्रुवारी २०२६,
लेखन – २५-२६ फेब्रुवारी २०२६
प्रकाशित: दैनिक बहुजन सौरभ,
२८ फेब्रुवारी २०२६
पुढील पानावर काही फोटो–
प्रा. श्रावण देवरे यांनी ‘‘श्रीशैलम’’ वर लिहीलेला लेख दै. ‘बहुजन सौरभ’ मध्ये प्रकाशित झाला. दिनांक- 28 फेब्रुवारी 2026
